Кафедраның тарихы

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің жалпы тіл білімі және еуропа тілдері кафедрасы және шетел филологиясы кафедрасы тіл мамандарын дайындау бойынша Қазақстан республикасы мен Орта Азия елдеріндегі жетекші орталық болып табылады.

ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ ЖӘНЕ ЕУРОПА ТІЛДЕРІ КАФЕДРАСЫ 

Жалпы тіл білімі және еуропа тілдері кафедрасының тарихы екі кафедра тарихы тоғысынан тұрады: жалпы тіл білімі кафедрасы және шетел филологиясы кафедрасы. Екі кафедраның бір құрылымдық бөлімге бірігіуі 2011 жылдың маусымындағы кластерлік тәсілдемеге сай орындалды.

ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ ЖӘНЕ ЕУРОПА ТІЛДЕРІ КАФЕДРАСЫНЫҢ ТАРИХЫ


Жалпы тіл білім және еуропа тілдері і кафедрасы 1950 жылы 1 қыркүйекте құрылған.

 

Кафедраның оқытушы-профессорлар құрамының ғылыми-зерттеу дәстүрлері мен педагогикалық қызметінің негізгі бағыттары осы кафедрада әртүрлі жылдары еңбек еткен көрнекті ғалымдардың ықпалымен қалыптасты.

Соғыс жылдары КСРО Ғылым академиясының академигі И.И.Мещанинов жалпы тіл білімі кафедрасында жұмыс істей жүріп, өзінің “Жалпы тіл білімі” курсын университетте сынақтан өткізді. “Грамматические категории в языках» атты іргелі еңбегін аяқтады және “Члены предложения и части речи” кітабын жазуды жалғастырды.

 

 КСРО ҒА-ның мүше-корреспонденті С.Е. Малов университет тарихында тұңғыш рет “Көне түркі жазбалары” және “Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы” курстарын оқыды. Аталмыш цикл пәндерін оқыту дәстүрін қалап, түркологияның университеттік ғылым ретіндегі беделін нықтап кеткен ғалым С.Е.Малов болатын.


 Жалпы тіл білімі кафедрасы ашылған жылдан бастап 1961 жылға дейін кафедраны түркі тілдері фонетикасының маманы доцент Ж.А. Аралбаев басқарды, ол кейінірек ҚазССР ҒА Тіл білімі институтының сараптамалық фонетика бөлімінің меңгерушісі болды.

 

Р ҰҒА-ның мүше-корреспонденті, профессор К.А. Аханов қазақстандық лингвистикадағы “Тіл біліміне кіріспе” және “Тіл білімінің негіздері” атты алғашқы оқулықтардың авторы – кафедраны 1977 жылға дейін басқарды.К.А. Аханов филология факультетінің қазақ бөлімдерінде жалпы тіл білімі курсын оқытудың негізін қалады, тіл теориясы мен қазақ тілі бойынша жоғары білікті кадрлар дайындауда айрықша рөл атқарды. К.А. Ахановтың жалпы және қазақ тіл білімі мәселелерін зерттеуге сіңірген зор еңбегі Қазақстанның ғана емес, басқа да елдерден келетін филологтардың басын қосып, кафедраның 1998 жылдан бері жыл сайын өткізетін “Аханов тағлымы” атты дәстүрлі конференциясындағы баяндамаларда атап өтіледі.

 

 Тілдік номинация және сөзжасамдық дериватологияның жалпы теориясы бойынша еңбектерімен белгілі ғалым профессор В.М. Никитевич кафедраны 1977-1979 жылдар аралығында басқарды, ол кафедра мен факультеттің ғылыми мүмкіндігінің дамуына үлкен үлес қосты.

 

 Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы және көне түркі жазбаларының тарихы саласында республикамызда, ТМД елдерінде және шетелдерде танымал ғалым ҚР Гуманитарлық академиясының академигі А.С. Аманжолов жалпы тіл білімі кафедрасын 1979-1995 жылдар аралығында басқарды. Көрнекті палеограф, тіл тарихшысы, түркітанушы және графикалық лингвистика маманы проф. А.С. Аманжолов кафедрада 1979 жылдан бері жұмыс істеп келеді; 1979-1995 жылдары кафедра меңгерушісі болды; 1986-1987 жылдары Пекин университетінде машықтанудан өтті; 1993-1994 жылдары Қара теңіз техникалық университетінде (Трабзон, Түркия) жұмыс істеді. «Еңбек ардагері» (1988), «Құрмет» орденімен (1999), Экономикалық Ықпалдастық Ұйымының Халықаралық сыйақысымен марапатталды (Тегеран, 2000).

А.С. Аманжолов тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау жөніндегі қазақ қоғамының құрметті мүшесі (1990), Қазақстанның гуманитарлық ғылым академиясының мүшесі (1995). 1997-1999 жылдары А.С. Аманжолов әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанындағы көне түркі жазба ескерткіштерінің Орталығын ұйымдастырып, басқарды. 2001 жылдан бастап А.С. Аманжолов Д 14А.01.22 диссертациялық кеңесінің төраға орынбасары. А.С. Аманжолов екі жүзден аса еңбектің авторы, атап айтқанда, "Глагольное управление в языке древнетюркских памятников" (Мәскеу, 1969), "Балалар сөзі" (1988), "Ортақ асыл мирас" (1994), "Түркі филологиясы және жазу тарихы" (1966), сонымен қатар "Казахско-русский словарь лингвистической терминологии" (1997) және т.б. А.С. Аманжоловтың жетекшілігімен 3 докторлық және 20-дан аса кандидаттық диссертация қорғалды.


 

1995 жылдан 2009 жыл аралығында кафедраны ҚР ЖМ ХҒА академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор Э.Д.Сүлейменова басқарды. Э.Д. Сүлейменова МАПРЯЛ Президиумының мүшесі (Братислава, 1999), ТМД қатысушы мемлекеттерінің Базалық ұйымы тіл және мәдениет жөніндегі Қоғамдық кеңес мүшесі (Москва, 2000), ИНТАС ғылыми кеңесінің мүшесі (Брюссель, 2003), ИНТАС сарапшысы (Брюссель, 1996-1999), «Русский язык за рубежом» журналының Халықаралық редакциялық кеңес мүшесі (Мәскеу, 1999), "Russian Language Journal" (Washington, 2000); «Вестник МАПРЯЛ» журналының Халықаралық редакциялық кеңес мүшесі (Москва, 1999), КазПРЯЛ президенті (Алматы, 1998). 1993-1994 жылдары Э.Д. Сүлейменова – Мэриленд Университетінің славистика департаментінің (США) профессоры.

 

1997 жылдан бері Э.Д. Сүлейменова – Д 14 А.01.31 (1997-2001) диссертациялық кеңесінің төрағасы, одан кейін Д 14А.01.22 (2001 жылдан қазіргі күнге дейін) диссертациялық кеңесінің төрағасы. Э.Д. Сүлейменова – 160-тан аса қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі ғылыми еңбектердің авторы. Э.Д. Сүлейменова филология ғылымдарының 15 докторын, 34 кандидатын, сондай-ақ 4 PhD докторын дайындады (оның ішінде АҚШ азаматы Уильямм Риверс бар: "Factors Influencing Attitudes and Behaviors towards Language Use among Kazakhstani University-Level Students" – National Foreign Language Center, Washington DC, USA & University of Maryland, Department of Germanic and Slavic Languages, USA – 2003).

 

 


 

 2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін кафедраны филология ғылымдарының докторы, профессор Г.Б.Мадиева басқарып келеді.

 1996 жылдан бастап жалпы тіл білімі кафедрасында жұмыс істейді; 1997-2000 жж. – факультеттің кәсіподақ бюросының төрағасы; 2000-2002 жж. – Д 14А.01.22 диссертациялық кеңесінің ғалым хатшысы; «Өрлеу» журналының редакция алқасының мүшесі (2000-2002); «КАЗПРЯЛ» қоғамдық бірлестігінің хатшысы; «КАЗПРЯЛ бюллетенінің» жауапты редакторы. Профессор Г.Б. Мадиева 1 филология ғылымдарының докторын, жеті филология ғылымдарының кандидатын, екі PhD докторын дайындады.

Айналысатын ғылыми салаларына теориялық және қолданбалы ономастика, қостілдік лексикография және жалпы тіл білімі мәселелері кіреді. Г.Б. Мадиева 100-ден аса ғылыми еңбек жариялады, атап айтқанда, "Теория и практика ономастики" (2003); «Имя собственное в контексте познания» (2004, 2011), «Теоретические основы ономастики» (2010), «Топонимическое пространство Восточного Казахстана» / Бірлескен авторлар: О. Сапашев, Б. Бияров және т.б. (2008) монографияларының авторы.

Г.Б. Мадиева – "The Lexicographical Description of Loanwords in Kazakh" INTAS-96-0073 халықаралық жобасына қатысушылардың бірі, "Словарь по языкознанию. Тіл білімі сөздігі" (Алматы, 1998) және жалпы білім беретін мектептердегі 7-8 сыныпқа арналған «Русский язык» оқу-әдістемелік кешендері авторларының бірі (2000; 2003, 2007, 2008).

Г.Б. Мадиева "Қазақ тілі Алматы корпусының" бекітілген жобасының жетекшісі болған, ол жоба кафедра жане Жоғары экономика мектебінің (Москва Ресей) мұғалімдерімен бірігіп жасалған жоба. 

Профессор Г.Б. Мәдиева филология ғылымдарының 1 докторы, 8 филология ғылымдарының кандидаты, 3 доктор PhD дайындалды.

 

 

Жалпы тіл білімі кафедрасында әртүрлі жылдарда А.Қ. Жұбанов, Н.Ж. Шаймерденова, В.В. Чернова, Н.Н.Кока, А.К. Керимов, Ф.Ш. Оразбаева, Г.Н. Николаева, М.П. Кукушкина, Е.Н.Иванов, Э.К. Шериазданова, С.М.Сагалович, Р.А. Жармұхамедова, Р.А.Авакова, Ж.С. Смағұлова, Э.Н.Оразалиева, Е.Б. Саурықов, Ә.Қ.Шаяхметова, А.Ш. Аймағамбетова, М.С. Досанов, Ж.С. Бекетаева, Т.Т.Жарасова, Н. Карменов, Л. Караваева, С. Суатай, С.С. Сағатова, Т.Е. Пшенина, М.І.Ақберді және т.б. жұмыс істеді.

 


Кафедра қызметкерлері 2000-2001 оқу жылында «Қазақ тілі: психолингвистикалық және социолингвистикалық зерттеулер» оқу-ғылыми зертханасының құрылуына байланысты профессор Е.Д. Слайменова, штаттан тыс ғылыми кеңесші проф. Г. Томсен (Альберто университеті, Канада). «Қазақ тілі: әлеуметтік-психолингвистикалық зерттеулер» оқу және ғылыми-зерттеу зертханасы, онда синтез және сөйлеу дағдылары бойынша компьютерлік бағдарламалар, тілдің онтогенезі (балалардың сөйлеу және балалардың тілдік білімін зерттеу), социолингвистикалық деректерді компьютерлік өңдеу, психолингвистикалық және социолингвистикалық зерттеулер, магистранттар мен аспиранттар.

2011 жылдың 27 маусымындағы №227 бұйрығына сәйкес Шетел филологиясы кафедрасы (кафедра меңгерушісі, т.ғ.к., доцент Т.Е.Е.) жалпы тіл білімі кафедрасымен біріктірілген. Жаңадан құрылған кафедра «Шетел филологиясы және жалпы тіл білімі кафедрасы» атымен жұмыс істеді; 2015 жылдан бастап кафедра «Лингвистиканың» (магистратура, докторантура) және «Шетел тілі: екі шет тілі» (бакалавриат) мамандықтары бойынша дайындалады. Кафедра оқытушылары ҚазҰУ-дың түрлі мамандықтары бойынша сабақ жүргізеді. әл-Фараби, мысалы, латын тілінде, ономастика теориясы мен практикасы және т.б.

Қазіргі уақытта жалпы тіл білімі кафедрасы жалпы және жеке лингвистиканың әртүрлі салаларын ұсынатын жоғары білікті мамандардан тұрады: филология ғылымдарының докторы, профессор Г.Б. Мадиева, Л.М. Шайкенова, Ж.Қ. Ибраева, филология ғылымдарының кандидаты, доцент З.А. Мұқанова, С.Б. Бектемірова, А. Таусогарова, Ж.М. Уматова, М.К. Мамбетова, П.Т. Медетбекова, А.А. Молдашанова, А.Б. Смайлова, Ж.Ж. Кузембекова, А.М. Досанова, Д.М., Койшигулова; аға оқытушылар А.А. Камзин, Р.М. Бекишева, Ж.У. Мұқашева, Т.О. Қоңырбекова, Г.А. Борибаева және басқалар.


«Шетел тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша роман-герман, герман филологиясы саласындағы қытай, түрік және басқа тілдерді меңгерген мамандар жақсы үйлесімді команда жүргізеді.
Шақырылған шетелдік сарапшылар АА-да жұмыс істейді. Акбаров, Snodgrass Натан Джоэль Кью (АҚШ), Mac Furson Эдвард Оливер (АҚШ), Линда Мак Фирсон (АҚШ).


Бөлімнің тіл ғалымдарының ұрпақтарының сабақтастығын қамтамасыз ету, зерттеудің дәстүрлі іргелі бағыттарын сақтау және өздерінің ғылыми мектептерінің өркендеуіне жәрдемдесу ниетіне ерекше назар аудару керек. Бұл әсіресе кафедраның жаңа қызметкерлерінің сапалы ағыны мен біздің ғылыми кадрларымыздың кәсіби өсуі байқалады.